आज नागपञ्चमीः घर–घरमा नागको पूजा, आस्था र प्रकृतिप्रतिको सम्मान।
दोलखा / श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नागपञ्चमी पर्व आज देशभर धार्मिक श्रद्धा, परम्परा र सांस्कृतिक विश्वासका साथ मनाइँदैछ। यस वर्ष अधिकमासका कारण नागपञ्चमी भदौ १ गते परेको हो। नागपञ्चमीका अवसरमा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र वा फोटो टाँसेर विधिपूर्वक पूजा–आराधना गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।
घरको ढोकामा नागको चित्र टाँस्दा नाग, सर्प, बिच्छी लगायतका घिस्रने जीवबाट हुने भय हट्ने तथा अग्नि, मेघ र चट्याङबाट समेत सुरक्षा प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ। बिहानै स्नान गरी शुद्ध भएर नागको पूजा गर्ने, दूध, अक्षता, दुबो, फूल, धूप, दीप, खीर तथा रोटी लगायतका सामग्री चढाउने चलन विभिन्न समुदायमा पाइन्छ।
नागपञ्चमी केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई प्रकृति, वातावरण र जीवजन्तुप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने पर्वका रूपमा समेत स्थापित हुँदै आएको छ। सर्प तथा नागले प्रकृतिको खाद्य शृङ्खला र वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने भएकाले नागको संरक्षणको सन्देश पनि यस पर्वले बोकेको छ।
वैदिक परम्परादेखि नागपूजाको महत्व
नागपूजाको परम्परा वैदिक कालदेखि नै सुरु भएको धार्मिक मान्यता छ। सनातन धर्ममा नागलाई सर्पका राजा तथा शक्तिशाली देवस्वरूप मानिन्छ। जल, वर्षा र भूमिसँग नागलाई जोडेर हेर्ने भएकाले वर्षा तथा जलस्रोतको संरक्षणका लागि नागलाई प्रसन्न पार्ने उद्देश्यले पूजा गर्ने परम्परा विकास भएको विश्वास गरिन्छ।
धार्मिक ग्रन्थहरूमा श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन नागराज र ब्रह्माबीच संवाद भएको प्रसङ्ग उल्लेख भएकाले पनि यस दिनलाई नागपूजाका लागि विशेष मानिएको पाइन्छ। घरको जगमुनि नागको वास हुने र नाग प्रसन्न भए घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम हुने धार्मिक विश्वास पुस्तौँदेखि समाजमा चल्दै आएको छ।
भगवान् शिवले आफ्नो गलामा नाग धारण गर्नुहुन्छ भने भगवान् विष्णु शेषनागको शय्यामा विराजमान भएको धार्मिक चित्रण पाइन्छ। भगवान् गणेशसँग पनि नागको सम्बन्ध देखिन्छ। त्यस्तै, लक्ष्मण र बलरामलाई शेषनागका अवतारका रूपमा मान्ने धार्मिक परम्परा छ। श्रीकृष्णले कालीनागको दमन गरेको कथा पनि नागसँग सम्बन्धित चर्चित धार्मिक प्रसङ्ग हो।
नागपञ्चमीसँग जोडिएको किंवदन्ती
नागपञ्चमीको सुरुआतसँग जोडिएको एउटा प्रसिद्ध किंवदन्तीअनुसार एक किसानले खेत खन्ने क्रममा नागका तीनवटा बच्चा भेट्टाएर मारेका थिए। आहारा खोजेर फर्केकी नागिनीले आफ्ना बच्चा मरेको देखेपछि क्रोधित भएर किसान, उनकी श्रीमती र दुई छोराको हत्या गरिन्।
घरबाहिर रहेकी किसानकी छोरी भने जीवित थिइन्। नागिनीले उनलाई पनि मार्न खोज्दा छोरीले विनम्रतापूर्वक नागिनीको पूजा गर्ने र दूध चढाउने वाचा गरिन्। उनले श्रद्धापूर्वक नागिनीको पूजा गरी दूध अर्पण गरिन्। छोरीको भक्तिभावबाट प्रसन्न भएकी नागिनीले वर माग्न आग्रह गर्दा उनले आफ्नो परिवारका सदस्यलाई पुनर्जीवन दिन अनुरोध गरिन्। नागिनीले ‘तथास्तु’ भनेपछि परिवारले पुनर्जीवन पाएको किंवदन्ती छ।
यही घटनासँग जोडेर श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन नागको पूजा गर्ने, घरको ढोकामा नागको चित्र टाँस्ने र सर्पलाई नमार्ने परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।
गोरखनाथ र वर्षासँग जोडिएको प्रसङ्ग
नागपञ्चमीसँग गुरु गोरखनाथ र मत्स्येन्द्रनाथको प्रसङ्ग पनि जोडिएको छ। धार्मिक कथनअनुसार गुरु गोरखनाथले नौ नागलाई आसन बनाएर लामो समयसम्म तपस्या गर्दा नागहरू थिचिएपछि वर्षा रोकिएको थियो। पछि उनका गुरु मत्स्येन्द्रनाथ नेपाल आएपछि गोरखनाथ गुरुको दर्शन गर्न उठ्दा नागहरू मुक्त भए र वर्षा सुरु भएको धार्मिक कथा पाइन्छ।
यस कथाले पनि नागलाई वर्षा, पानी र प्रकृतिसँग जोडेर हेर्ने प्राचीन मान्यतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
आठ नागको विशेष पूजा
नागपञ्चमीका दिन मुख्य रूपमा आठ नागको पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ। अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्खलाई आठ प्रमुख नागका रूपमा पूजा गरिन्छ। ब्राह्मण पुरोहितबाट विधिपूर्वक पूजा गराई नागको चित्र घरको मूलढोकामाथि टाँस्ने चलन छ।
नागको चित्र टाँसिसकेपछि खेतबारीमा खनजोत नगर्ने, नाग तथा सर्पलाई नमार्ने र जीवजन्तुप्रति दया तथा संरक्षणको भावना राख्ने धार्मिक तथा सामाजिक मान्यता पनि रहेको छ।
देशभर नागस्थानमा श्रद्धालुको भीड
नागपञ्चमीका अवसरमा काठमाडौँको नागपोखरी, टौदह, भक्तपुरको सिद्धपोखरी लगायत देशका विभिन्न नागदह, कुण्ड, पोखरी तथा नागस्थानमा श्रद्धालुको विशेष उपस्थिति रहने गर्दछ। भक्तजनहरूले नागको पूजा गरी दूध, अक्षता, दुबो, फूल, खीर, रोटी तथा विभिन्न प्रसाद चढाएर परिवारको सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्छन्।
दोलखाका विभिन्न गाउँ–बस्तीमा पनि परम्परागत रूपमा घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँस्ने, पूजा गर्ने र परिवारको सुरक्षाको कामना गर्ने प्रचलन रहेको छ। कतिपय स्थानमा नागस्थान तथा धार्मिक स्थलमा सामूहिक रूपमा पूजा तथा धार्मिक गतिविधिसमेत हुने गरेका छन्।
धार्मिक आस्थासँगै संरक्षणको सन्देश
नागपञ्चमीले धार्मिक आस्थासँगै वातावरण संरक्षणको महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिएको छ। सर्पलाई मानिसले प्रायः डर र घृणाको दृष्टिले हेर्ने गरे पनि प्रकृतिमा यसको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। मुसा, किरा तथा अन्य जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न सर्पले योगदान पुर्याउँछ। त्यसैले सर्प तथा अन्य जीवजन्तुको संरक्षण गर्नु प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न आवश्यक छ।
नागपञ्चमीको अवसरमा धार्मिक मान्यताको सम्मान गर्दै सर्प तथा नागलाई अनावश्यक रूपमा मार्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्नुपर्ने सन्देश पनि फैलाउन आवश्यक देखिन्छ। परम्परा जोगाउनेसँगै वैज्ञानिक चेतना र वातावरणीय संरक्षणलाई जोड्न सके नागपञ्चमी अझ अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।
यसरी नागपञ्चमी नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीव संरक्षणको भावनालाई एकसाथ जोड्ने महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा रहँदै आएको छ। पुस्तौँदेखि चलिआएको यो परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्दै यसको धार्मिक तथा पर्यावरणीय महत्व बुझाउनु आजको आवश्यकता हो।
शंख ध्वनि अनलाइन
महेन्द्र श्रेष्ठ
प्रधान सम्पादक
