अभयपुरका हाँस्य कलाकार नौराज प्रधान र प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ : संस्कृति, अभिनय र समाजसेवाका दुई जीवन्त पात्र।
लेखक : महेन्द्र श्रेष्ठ
दोलखाको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक शहर अभयपुर केवल मन्दिर, जात्रा, पर्व, गुठी र पुराना बस्तीका कारण मात्र परिचित छैन। यहाँको सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई पुस्तौँदेखि आफ्नो कला, सिर्जनशीलता, अभिनय र हास्यव्यङ्ग्यमार्फत जीवन्त बनाउँदै आएका स्थानीय प्रतिभाहरूको योगदान पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। अभयपुरका गल्ली, चोक र जात्रामा फैलिने हाँसोभित्र यहाँको इतिहास, संस्कार, सामाजिक जीवन र मौलिक संस्कृति लुकेको पाइन्छ।
यिनै स्थानीय सांस्कृतिक प्रतिभामध्ये नौराज प्रधान र प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ अभयपुरवासीका लागि परिचित, आत्मीय र बहुआयामिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। समाजसेवा, सार्वजनिक जीवन र सामाजिक गतिविधिसँग जोडिँदै आउनुभएका उहाँहरू हास्यव्यङ्ग्य, अभिनय तथा क्यारिकेचरका माध्यमबाट अभयपुरको सांस्कृतिक परम्परालाई जीवन्त राख्ने कलाकारका रूपमा पनि परिचित हुनुहुन्छ।
उहाँहरूको कलाकारिता कुनै व्यावसायिक रंगमञ्चबाट सुरु भएको कथा मात्र होइन। यो त आफ्नै समाज, आफ्नै संस्कृति, आफ्नै जात्रा र आफ्नै जनजीवनबाट जन्मिएको कला हो। विशेषगरी गाईजात्रादेखि पञ्चमीसम्म लगातार विभिन्न भेषभूषा र पात्रमा सजिएर जात्रामा सहभागी हुने उहाँहरूको पुरानो अनुभव अभयपुरको सांस्कृतिक जीवनको एउटा रोचक र महत्वपूर्ण पक्ष हो।
शिक्षकदेखि कलाकारसम्म नौराज प्रधान
नौराज प्रधानको परिचय हास्य कलाकारमा मात्र सीमित छैन। लामो समय शिक्षकका रूपमा सेवा गरेर उहाँले शिक्षा र सामाजिक चेतनाको क्षेत्रमा योगदान पुर्याउनुभएको छ। शिक्षकको भूमिकामा रहेर नयाँ पुस्तालाई ज्ञान, अनुशासन र सामाजिक संस्कार प्रदान गर्नुभएका उहाँ अवकाशपछि पनि समाजबाट टाढा हुनुभएन।
बरु समयसँगै उहाँको सामाजिक र सांस्कृतिक सक्रियता अझ फराकिलो बन्दै गयो। स्थानीय कार्यक्रम, जात्रा, पर्व तथा सामाजिक गतिविधिमा सहभागी हुँदै उहाँले आफ्नो कला र अनुभवलाई समुदायसँग जोडिरहनुभयो।
गाईजात्राको अवसरमा उहाँले विभिन्न पात्रको भेष धारण गरेर समाजमा देखिएका विकृति, विसङ्गति, राजनीतिक गतिविधि, सामाजिक व्यवहार र दैनिक जीवनका घटनालाई हास्यव्यङ्ग्यको माध्यमबाट प्रस्तुत गर्दै आउनुभएको छ।
उहाँको अभिनयमा हाँसो मात्र हुँदैन। हाँसोभित्र व्यङ्ग्य हुन्छ, व्यङ्ग्यभित्र सन्देश हुन्छ र सन्देशभित्र समाजलाई हेर्ने एउटा दृष्टिकोण हुन्छ। त्यसैले उहाँको प्रस्तुति दर्शकका लागि केही समय रमाइलो गर्ने माध्यम मात्र नभई आफ्नै समाजलाई अर्को कोणबाट बुझ्ने अवसरसमेत बन्ने गरेको छ।
प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ : समाजसेवा, सार्वजनिक जीवन र अभिनयको संगम
प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ अभयपुरका परिचित सामाजिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। समाजसेवा र सार्वजनिक जीवनसँग जोडिएर समुदायसँग नजिक रहनुभएका उहाँको अर्को महत्वपूर्ण परिचय कलाकारको पनि हो।
गाईजात्राका अवसरमा उहाँले गर्ने क्यारिकेचर, हास्यव्यङ्ग्य र विभिन्न चरित्रको अभिनयले स्थानीय दर्शकलाई लामो समयदेखि मनोरञ्जन दिँदै आएको छ। उहाँको अभिनयमा स्थानीय बोलीचाली, हाउभाउ, सामाजिक घटना र समसामयिक विषयको सुन्दर मिश्रण देखिन्छ।
विशेषगरी सामान्य मानिसको दैनिक जीवनमा देखिने घटना र पात्रलाई आफ्नै शैलीमा प्रस्तुत गर्ने उहाँको क्षमता दर्शकलाई सहजै आकर्षित गर्ने खालको छ। कहिले कुनै सामाजिक पात्रको भेषमा, कहिले राजनीतिक चरित्रको शैलीमा त कहिले धार्मिक वा सांस्कृतिक पात्रको रूप धारण गरेर उहाँले जात्रालाई जीवन्त बनाउँदै आउनुभएको छ।
गाईजात्रादेखि पञ्चमीसम्म बदलिन्थ्यो बेस
उहाँहरू पुराना दिन सम्झँदै भन्नुहुन्छ—
“गाईजात्रादेखि पञ्चमीसम्म लगालग विभिन्न बेस बदलेर जात्रामा जान्थ्यौँ।”
आजको पुस्ताले सुन्दा सामान्य लाग्न सक्ने यो भनाइभित्र अभयपुरको एउटा समृद्ध सांस्कृतिक इतिहास लुकेको छ। त्यतिबेला जात्रा भनेको केवल एउटा दिनको कार्यक्रम थिएन। गाईजात्रादेखि पञ्चमीसम्म विभिन्न दिन, विभिन्न पात्र, विभिन्न पहिरन र फरक–फरक प्रस्तुति लिएर मानिसहरू जात्रामा सहभागी हुने गर्थे।
कलाकारका लागि प्रत्येक दिन नयाँ चुनौती हुन्थ्यो। कुन पात्र बन्ने, कस्तो पहिरन लगाउने, कस्तो हाउभाउ गर्ने, कसरी संवाद बोल्ने र दर्शकलाई कसरी आकर्षित गर्ने भन्ने विषयमा तयारी हुन्थ्यो।
एउटा दिन साधुको भेष, अर्को दिन सामाजिक पात्र, अर्को दिन राजनीतिक चरित्र वा कुनै चर्चित व्यक्तिको क्यारिकेचर—यसरी भेष र पात्र परिवर्तन गर्दै जात्रामा सहभागी हुने परम्पराले अभयपुरको सांस्कृतिक वातावरणलाई थप रोचक बनाउँथ्यो।
भेषभूषामा देखिन्थ्यो स्थानीय संस्कृति
परम्परागत पहिरन, टीका, रुद्राक्षका माला, धोती, धार्मिक शैलीको वस्त्र तथा हातमा बोकेको बाजा वा वाद्ययन्त्रले कलाकारको पात्रलाई अझ जीवन्त बनाउँथ्यो।
त्यतिबेला भेषभूषा तयार गर्नु पनि कलाकारिताकै एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा थियो। पात्रअनुसार पहिरन मिलाउने, अनुहारको हाउभाउ परिवर्तन गर्ने, बोलीको शैली बदल्ने र शरीरको चालढालसमेत फरक बनाउने अभ्यासले कलाकारलाई दर्शकका बीच छुट्टै पहिचान दिलाउँथ्यो।
यसरी हेर्दा गाईजात्रामा प्रस्तुत हुने भेषभूषा केवल मनोरञ्जनका सामग्री थिएनन्। ती स्थानीय संस्कृति, धार्मिक विश्वास, सामाजिक परिवेश र तत्कालीन जनजीवनका दृश्यात्मक अभिव्यक्ति पनि थिए।
हाँसोभित्र लुकेको समाजको ऐना
हास्यव्यङ्ग्यलाई सामान्य मनोरञ्जनका रूपमा मात्र बुझ्नु यसको वास्तविक शक्तिलाई सीमित गर्नु हो। राम्रो हास्यव्यङ्ग्यले समाजमा प्रत्यक्ष रूपमा भन्न कठिन हुने कुरा पनि सहज ढङ्गले भन्न सक्छ।
नौराज प्रधान र प्रेमकृष्ण श्रेष्ठका प्रस्तुतिमा पनि यही पक्ष देखिन्छ। समाजका कमजोरी, राजनीतिक गतिविधि, सामाजिक विकृति, मानिसका व्यवहार र दैनिक जीवनका घटनालाई हँसाउँदै प्रस्तुत गर्दा दर्शकले त्यसमा आफ्नै जीवनको प्रतिबिम्ब भेट्ने गर्थे।
कहिलेकाहीँ एउटा सानो संवादले ठूलो सन्देश दिन्थ्यो। सामान्य हाउभाउले मानिसलाई हँसाउँथ्यो, तर त्यसैभित्र लुकेको व्यङ्ग्यले दर्शकलाई सोच्न बाध्य बनाउँथ्यो।
यही कारण गाईजात्रा अभयपुरमा मनोरञ्जनको पर्व मात्र नभई समाजलाई आफ्नै ऐनामा हेर्ने सांस्कृतिक अवसर पनि बन्ने गरेको थियो।
‘हरिवंश–मदनकृष्ण’को झल्को
नौराज प्रधान र प्रेमकृष्ण श्रेष्ठलाई सँगै अभिनय गरेको देख्दा कतिपय अभयपुरवासीले मायालु ढङ्गले ‘हरिवंश–मदनकृष्णको झल्को’ समेत पाउने गरेको बताउँछन्।
यो तुलना उनीहरूको लोकप्रियता र दर्शकसँगको आत्मीयताको एउटा उदाहरण मात्र हो। वास्तवमा उहाँहरूको आफ्नै मौलिक शैली छ। उहाँहरूको कला कुनै अर्को कलाकारको नक्कलभन्दा पनि अभयपुरको माटो, स्थानीय बोली, संस्कार, सामाजिक परिवेश र जनजीवनबाट जन्मिएको मौलिक प्रस्तुति हो।
त्यही स्थानीयपन नै उहाँहरूको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
गाईजात्रा : हाँसो, व्यङ्ग्य र संस्कृतिको उत्सव
नेपाली समाजमा गाईजात्राको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व आफ्नै ठाउँमा छ। दिवङ्गत आफन्तको सम्झना गर्ने परम्परासँगै सामाजिक विकृति र विसङ्गतिमाथि व्यङ्ग्य गर्ने अवसरका रूपमा पनि गाईजात्राको विशेष महत्व रहँदै आएको छ।
अभयपुरमा पनि यही परम्पराले स्थानीय कलाकारलाई आफ्नो प्रतिभा प्रस्तुत गर्ने अवसर दिएको देखिन्छ। जात्रामा कलाकारको उपस्थिति हुँदा दर्शक जम्मा हुन्थे, हाँसो फैलिन्थ्यो र स्थानीय घटनाक्रममाथि व्यङ्ग्यात्मक टिप्पणी हुन्थ्यो।
त्यो वातावरणमा बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म रमाउने गर्थे। कलाकारले भेष बदलेर आउनेबित्तिकै दर्शकको कौतुहल बढ्थ्यो—आज कुन पात्र होला? के संवाद आउला? कसलाई व्यङ्ग्य गर्लान्? कस्तो अभिनय होला?
यस्ता प्रश्नसँगै जात्राको रौनक थपिन्थ्यो।
अभयपुरको सांस्कृतिक पहिचानका संवाहक
समय परिवर्तन हुँदै गएको छ। अहिले मोबाइल फोन, सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल भिडियो र विभिन्न मनोरञ्जनका माध्यमले मानिसको दैनिक जीवनमा ठूलो स्थान बनाएका छन्। तर कुनै समय अभयपुरका जात्रा र पर्व नै मनोरञ्जन, भेटघाट, संवाद र सामुदायिक जीवनका प्रमुख केन्द्र थिए।
त्यस समयमा स्थानीय कलाकारले आफ्नो कला प्रदर्शन गर्नु भनेको समुदायलाई जोड्ने काम पनि थियो। कलाकारको वरिपरि मानिस जम्मा हुन्थे, हाँसो र संवाद चल्थ्यो, नयाँ पुस्ताले पुरानो संस्कृति प्रत्यक्ष रूपमा देख्थ्यो।
नौराज प्रधान र प्रेमकृष्ण श्रेष्ठजस्ता कलाकारको योगदान यही कारण महत्वपूर्ण छ। उहाँहरूले आफ्नो समय, प्रतिभा र सिर्जनशीलतालाई स्थानीय संस्कृति र समुदायसँग जोड्नुभएको छ।
कलाकारिता मात्र होइन, सामाजिक जिम्मेवारी पनि
उहाँहरूको जीवनमा कला र समाजसेवा अलग–अलग विषय होइनन्। नौराज प्रधानले शिक्षकका रूपमा शिक्षा क्षेत्रमा योगदान गर्नुभयो भने प्रेमकृष्ण श्रेष्ठले सामाजिक तथा सार्वजनिक जीवनमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुभयो।
दुवैले आफ्नो समुदायसँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिँदै कला र अभिनयमार्फत पनि समाजसँग संवाद गर्ने माध्यम बनाउनुभयो।
समाजसेवा भनेको केवल कुनै एउटा कार्यक्रम वा अभियानमा सहभागी हुनु मात्र होइन। समाजका मानिससँग जोडिनु, उनीहरूको सुखदुःख बुझ्नु, संस्कृति र परम्परालाई सम्मान गर्नु र आफ्नो क्षमताअनुसार समुदायका लागि केही गर्नु पनि समाजसेवाकै एउटा रूप हो।
यस अर्थमा उहाँहरूको जीवनमा समाजसेवा, संस्कृति र कलाकारिताको सुन्दर संयोजन देखिन्छ।
नयाँ पुस्ताका लागि एउटा सांस्कृतिक पाठ
स्थानीय संस्कृति पुस्तकमा मात्र सुरक्षित हुँदैन। त्यो मानिसको व्यवहार, बोली, पहिरन, गीत, बाजा, जात्रा, अभिनय र परम्परामा जीवित रहन्छ।
गाईजात्रामा कलाकारले लगाउने भेषभूषा, बोल्ने संवाद, गर्ने क्यारिकेचर, बजाउने बाजा र प्रस्तुत गर्ने पात्र नयाँ पुस्ताका लागि सांस्कृतिक पाठ पनि हुन्।
आजका बालबालिकाले त्यस्ता परम्परालाई प्रत्यक्ष देख्न पाए भने उनीहरूले आफ्नो इतिहास र संस्कृतिसँग अझ नजिकको सम्बन्ध बनाउन सक्छन्। त्यसैले नौराज प्रधान र प्रेमकृष्ण श्रेष्ठजस्ता कलाकारका अनुभवलाई अभिलेखमा सुरक्षित गर्नु आवश्यक छ।
उहाँहरूको अनुभव केवल व्यक्तिगत सम्झना होइन; त्यो अभयपुरको सांस्कृतिक इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अंश हो।
स्मृतिमा बाँचेको त्यो जात्राको रौनक
उहाँहरू पुराना दिन सम्झँदा गाईजात्रादेखि पञ्चमीसम्मको त्यो वातावरण आज पनि आँखाअगाडि आइरहेको अनुभूति हुन्छ। भेष बदल्ने तयारी, पात्रअनुसार पहिरन मिलाउने, साथीहरूसँग संवाद तयार गर्ने, बाजागाजासहित जात्रामा जाने र दर्शकका बीचमा पुगेर अभिनय गर्ने ती दिनहरू अभयपुरको सांस्कृतिक जीवनका जीवन्त स्मृति हुन्।
त्यो समयमा मनोरञ्जनका लागि ठूलो रंगमञ्च वा आधुनिक प्रविधिको आवश्यकता पर्दैनथ्यो। एउटा राम्रो पात्र, आकर्षक भेषभूषा, केही संवाद, हाउभाउ र कलाकारको सिर्जनशीलता नै पर्याप्त हुन्थ्यो।
दर्शक हाँस्थे, ताली बजाउँथे र कलाकारलाई हौसला दिन्थे। त्यसैबाट कलाकारमा थप ऊर्जा आउँथ्यो। यही सम्बन्धले कलाकार र दर्शकबीच आत्मीयता निर्माण गरेको थियो।
इतिहासलाई अभिलेखमा राखौँ
आज समयले धेरै कुरा परिवर्तन गरिसकेको छ। त्यसैले पुराना कलाकारका अनुभव, जात्राका दृश्य, भेषभूषा, संवाद, बाजागाजा र स्थानीय परम्परालाई अभिलेखमा सुरक्षित गर्नु झन् आवश्यक भएको छ।
नौराज प्रधान र प्रेमकृष्ण श्रेष्ठले भोगेको तथा प्रस्तुत गरेको गाईजात्राको अनुभव एउटा पुस्ताको सांस्कृतिक दस्तावेज हो। उहाँहरूको सम्झनालाई लेख, तस्वीर, भिडियो र अन्तर्वार्ताका माध्यमबाट सुरक्षित गर्न सके आगामी पुस्ताले अभयपुरको सांस्कृतिक यात्रालाई बुझ्न सहज हुनेछ।
स्थानीय इतिहास ठूला पुस्तकमा मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ एउटा कलाकारको सम्झना, एउटा जात्राको भेष, एउटा पुरानो संवाद र एउटा सामूहिक हाँसोभित्र पनि इतिहास लुकेको हुन्छ।
अभयपुरले सम्झिरहने दुई जीवन्त पात्र
अभयपुरका गल्ली, चोक र जात्रामा फैलिएको त्यो हाँसो केवल केही क्षणको मनोरञ्जन थिएन। त्यो हाँसोभित्र स्थानीय समाजको कथा थियो, संस्कार थियो, व्यङ्ग्य थियो, सामाजिक चेतना थियो र आफ्नोपन थियो।
नौराज प्रधान र प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ त्यही परम्पराका दुई जीवन्त पात्र हुनुहुन्छ। शिक्षक, समाजसेवी, सार्वजनिक व्यक्तित्व र कलाकारका रूपमा उहाँहरूले आफ्नो जीवनका विभिन्न पाटामार्फत समुदायसँग सम्बन्ध स्थापित गर्नुभएको छ।
गाईजात्रादेखि पञ्चमीसम्म लगालग विभिन्न बेस बदल्दै जात्रामा जाने उहाँहरूको अनुभव आजका पुस्ताका लागि केवल एउटा पुरानो कथा होइन, अभयपुरको सांस्कृतिक इतिहासको महत्वपूर्ण स्मृति हो।
गाईजात्राको दिन भेष बदलिन्थ्यो, पात्र बदलिन्थ्यो, संवाद बदलिन्थ्यो; तर उद्देश्य एउटै हुन्थ्यो—अभयपुरलाई हँसाउने, सोचाउने र आफ्नो मौलिक संस्कृति सम्झाउने।
आज ती दिनहरू सम्झँदा लाग्छ—जात्रामा बजेको बाजा, गल्लीमा गुञ्जिएको हाँसो र कलाकारले धारण गरेको त्यो भेषभूषा केवल विगतका दृश्य थिएनन्। ती अभयपुरको जीवन्त संस्कृति थिए।
त्यसैले यस्ता स्थानीयड कलाकार र संस्कृतिकर्मीको योगदानलाई सम्मान गर्दै उहाँहरूका अनुभव र सम्झनालाई भावी पुस्तासम्म पुर्याउनु हामी सबैको साझा जिम्मेवारी हो। अभयपुरको इतिहास मन्दिर र पुराना घरमा मात्र होइन, यहाँका मानिसको कला, स्मृति, अभिनय र हाँसोमा पनि जीवित छ।
