हिमाल, संस्कृति र हाब्रे: रेड पाण्डाको महत्त्वपूर्ण जिल्ला दोलखा
लेखक: डा. अनिता श्रेष्ठ
Post Doctorate (पोष्ट–डक्टोरेट अध्ययन): रेड पाण्डा संरक्षण
१. परिचय
रेड पाण्डा, जसलाई नेपालीमा हाब्रे पनि भनिन्छ, नेपालको उच्च पहाडी तथा हिमाली वन क्षेत्रमा पाइने दुर्लभ र लोपोन्मुख वन्यजन्तु हो। यो प्रायः चिसो, ओसिलो, शान्त र बाँस–निगालो भएको वन क्षेत्रमा बस्न रुचाउँछ। रेड पाण्डा वनको स्वास्थ्य र हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन देखाउने महत्त्वपूर्ण सूचक प्रजाति पनि हो। यसको संरक्षण गर्नु भनेको केवल एउटा वन्यजन्तु जोगाउनु मात्र होइन, वन, पानीका मुहान, बाँस–निगालो, चराचुरुङ्गी, वनस्पति र स्थानीय वातावरण जोगाउनु पनि हो।
दोलखा हिमाल, संस्कृति, धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको जिल्ला हो। गौरीशंकर हिमाल, कालिञ्चोक, रोल्वालिङ, बेदिङ, बिगु, लामाबगर, मरबु र चंखुजस्ता उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रले दोलखालाई जैविक विविधताको दृष्टिले अझ महत्त्वपूर्ण बनाएका छन्। वैज्ञानिक अध्ययन तथा स्थानीय अवलोकनका आधारमा दोलखा रेड पाण्डा अर्थात् हाब्रे पाइने महत्त्वपूर्ण जिल्ला पनि हो। त्यसैले दोलखालाई अब “हिमाल र संस्कृतिको जिल्ला” मात्र होइन, “रेड पाण्डा अर्थात् हाब्रेको जिल्ला” भनेर पनि चिनाउन आवश्यक छ।
२. लेख तयार गर्ने विधि
यो लेख उपलब्ध वैज्ञानिक अध्ययन, संरक्षणसम्बन्धी जानकारी, स्थानीय अवलोकन, सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएका तस्बिर तथा स्थानीय जनप्रतिनिधिबाट प्राप्त भनाइका आधारमा तयार गरिएको हो। विशेषगरी गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्रमा रेड पाण्डाको उपस्थितिबारे भएका अध्ययन, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष तथा संरक्षण क्षेत्रसम्बन्धी जानकारी, र दोलखाको रोल्वालिङ–बेदिङ क्षेत्रमा स्थानीय रूपमा देखिएको रेड पाण्डासम्बन्धी सूचनालाई आधार बनाइएको छ।
यस लेखमा प्रयोग गरिएको स्थानीय जानकारीलाई वैज्ञानिक गणनाको विकल्पका रूपमा होइन, रेड पाण्डाको हालको उपस्थिति देखाउने महत्त्वपूर्ण स्थानीय संकेतका रूपमा लिइएको छ। रेड पाण्डाको ठ्याक्कै संख्या थाहा पाउन भने क्यामेरा ट्र्याप, दिसा/डीएनए परीक्षण, वन अनुगमन, बासस्थान नक्साङ्कन र नियमित वैज्ञानिक सर्वेक्षण आवश्यक हुन्छ।
३. अध्ययनबाट प्राप्त नतिजा
दोलखामा रेड पाण्डा अर्थात् हाब्रेको उपस्थिति वैज्ञानिक अध्ययन र स्थानीय अवलोकन दुवैबाट बलियो रूपमा देखिन्छ। गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्रसम्बन्धी अध्ययनहरूले दोलखाको मरबु र कालिञ्चोक क्षेत्रमा रेड पाण्डाको संकेत भेटिएको उल्लेख गरेका छन्। यसले दोलखाका उच्च पहाडी तथा हिमाली वनहरू रेड पाण्डाका लागि उपयुक्त बासस्थान हुन सक्ने देखाउँछ।
स्थानीय स्तरमा पनि रेड पाण्डा देखिएको जानकारी सार्वजनिक हुँदै आएको छ। शंकर थामीले सन् २०२३ सेप्टेम्बरमा फेसबुकमार्फत गौरीशंकर गाउँपालिकाको रोल्वालिङ–बेदिङ क्षेत्रतर्फ रेड पाण्डा देखिएको तस्बिरसहित जानकारी सार्वजनिक गर्नुभएको थियो। उहाँको फेसबुक पोस्टमा दोलखाको गौरीशंकर क्षेत्रभित्र दुर्लभ वन्यजन्तु रेड पाण्डा देखिएको सन्देश प्रस्तुत भएको थियो। यस्तो स्थानीय तस्बिरसहितको अवलोकनले दोलखामा रेड पाण्डा अझै रहेको र यसको बासस्थान संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट देखाउँछ।
Figure 1 Shankar Thami September 2023, GCAP
यसैगरी गौरीशंकर गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष उर्मिला थामीले पनि गौरीशंकर क्षेत्रभित्र रेड पाण्डा रहेको कुरा बताउनुभएको स्थानीय जानकारी प्राप्त भएको छ। स्थानीय जनप्रतिनिधिबाट आएको यस्तो भनाइले रेड पाण्डा संरक्षणलाई स्थानीय सरकारको प्राथमिकता र पहिचानसँग जोड्न सकिने आधार दिन्छ। यदि स्थानीय सरकार, सामुदायिक वन, विद्यालय, महिला समूह, युवा समूह, संरक्षणकर्मी र स्थानीय बासिन्दा मिलेर काम गर्ने हो भने दोलखा रेड पाण्डा संरक्षणको नमुना जिल्ला बन्न सक्छ।
दोलखामा रेड पाण्डाको ठ्याक्कै संख्या भने हाल सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट छैन। उपलब्ध अध्ययन र स्थानीय जानकारीले यसको उपस्थिति देखाए पनि जिल्लाभर कति रेड पाण्डा छन् भन्ने पत्ता लगाउन विस्तृत वैज्ञानिक गणना आवश्यक छ। त्यसका लागि मरबु, कालिञ्चोक, चंखु, रोल्वालिङ, बेदिङ, बिगु र गौरीशंकर क्षेत्रका सम्भावित बासस्थानमा नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ।
रेड पाण्डा संरक्षण दोलखाका लागि वन्यजन्तु संरक्षण मात्र होइन; यो स्थानीय पहिचान, इको–टुरिजम, सामुदायिक वन व्यवस्थापन, जलस्रोत संरक्षण र हिमाली वातावरण जोगाउने साझा अभियान हो। अब दोलखाले रेड पाण्डालाई आफ्नो जैविक गौरवको रूपमा अघि सार्नुपर्छ। गाउँ–गाउँमा हाब्रे संरक्षण अभियान सञ्चालन गर्न, बाँस–निगालो जोगाउन, वन आगलागी रोक्न, चोरी–शिकार नियन्त्रण गर्न, कुकुरबाट हुने आक्रमण घटाउन र रेड पाण्डामैत्री पर्यटन विकास गर्न आवश्यक छ।
निष्कर्ष
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, दोलखा हिमालको जिल्ला हो, संस्कृति र सम्पदाको जिल्ला हो, अनि रेड पाण्डा अर्थात् हाब्रेको जिल्ला पनि हो। शंकर थामीले सार्वजनिक गर्नुभएको स्थानीय तस्बिर, उर्मिला थामीको स्थानीय भनाइ, वैज्ञानिक अध्ययन र गौरीशंकर क्षेत्रको जैविक महत्त्वले दोलखालाई रेड पाण्डा संरक्षणको महत्त्वपूर्ण जिल्लाका रूपमा चिनाउने आधार दिएका छन्। अब यो पहिचानलाई प्रमाण, संरक्षण र स्थानीय सहभागितासँग जोडेर अघि बढाउनु दोलखाको साझा जिम्मेवारी हो।
सन्दर्भ सामग्री
१. नेपाल सरकार, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, रेड पाण्डा संरक्षण कार्ययोजना २०१९–२०२३।
२. Thapa, A., Thapa, S. and Poudel, S. 2014. “Gaurishankar Conservation Area – A Prime Habitat for Red Panda (Ailurus fulgens) in Central Nepal.” The Initiation, 5: 43–49. Published 19 April 2014.
३. राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष, गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्र परियोजना।
४. शंकर थामी, फेसबुक पोस्ट, सेप्टेम्बर २०२३, रोल्वालिङ–बेदिङ क्षेत्रमा रेड पाण्डा देखिएको तस्बिरसहितको स्थानीय जानकारी।
५. उर्मिला थामी, उपाध्यक्ष, गौरीशंकर गाउँपालिका, गौरीशंकर क्षेत्रभित्र रेड पाण्डा रहेको सम्बन्धी स्थानीय भनाइ।
