बडादशैंपछि नेपाली जनताको दोस्रो ठूलो चाड तिहारलाई दीपावली पनि भनिन्छ, जसको शाब्दिक अर्थ ‘बत्तीका पङ्क्ति’ हो। यो पर्व कार्तिक (नोभेम्बर) मा पर्छ। दीपावली शब्द दुई सरल शब्दहरूबाट बनेको हो, ‘दीपा’ जसको अर्थ उज्यालो र ‘अवली’ भनेको पङ्क्ति हो। यसरी, दीपावली शब्दको अर्थ बत्तीहरूको पङ्क्ति हो। यसकारण यस पर्वमा मानिसहरूले आफ्नो घर अगाडि बत्ती बाल्छन्। नेपालका सबै परम्परागत चाडहरूमा तिहार सबैभन्दा रमाइलो हुन्छ। इतिहासकार डेनिसन रोस्का अनुसार घर र पसलमा बत्ती बाल्ने प्रचलन भनेको उज्यालो र सरसफाइमा मन पराउने धनकी देवी लक्ष्मीलाई प्रसन्न पार्ने हो ।
यस पर्वको उत्पत्तिको बारेमा धेरै किंवदन्तीहरू छन्। एक किंवदन्ती अनुसार यो पर्व राजा महाबलीको सम्झनामा मनाइन्छ । उनी धेरै शक्तिशाली र विद्वान थिए र तीन लोकको स्वामी बन्ने महत्वाकांक्षा थियो। उनलाई भगवान विष्णुले आफ्नो राज्यबाट निस्काशन गरेका थिए तर महालक्ष्मी (भगवानकी पत्नी) को अनुरोधमा उनलाई पृथ्वीमा रहन तीन दिनको छुट दिइएको थियो। तसर्थ, उनले यी तीन दिनको सदुपयोग गरी रमाइलो संग शासन गरेर संसारलाई व्यापक उज्यालो दिए।
अर्को पौराणिक कथा अनुसार, नरकासुर दानवमा आफूलाई मनपर्ने कुनै पनि सुन्दर कन्यालाई अपहरण गर्ने बानी थियो। उसले देवताका छोरीहरू माथि पनि नराम्रो नजर लगाउँथ्यो। उनले देवताका वास्तुकार विश्वकर्माकी छोरीलाई बोकेर उनको अपमान गरे। यस कारणले गर्दा पृथिबी र पाताल दुवैका लोकका नारीहरूले संयुक्त रूपमा विष्णुलाई राक्षसलाई मारेर नारी इज्जतको पवित्रता कायम राख्न अपील गरे।
नरकासुर तपस्या द्वारा ठूलो शक्ति प्राप्त गरेका राक्षस भएकाले विष्णुले उनलाइ केही गर्न सकेनन् । तर विष्णुले नरकासुर लाइ मृत्युदण्ड दिन कृष्णलाई प्रोत्साहित गरे। कृष्णले बध गर्ने बेला नरकासुरलाई वरदान माग भन्नुभयो। नरकासुरले आफ्नो मृत्युको दिनलाई संसारमा सधैं उत्सबको दिनको रूपमा मनाइयोस भन्ने वरदान मागे। । कृष्णले नरकासुरलाई वरदान दिए र उनको बध गरेर जनतालाई उनको अत्याचारबाट बचाए। त्यसैले दीपावलीलाई ‘नरक चतुर्दशी’ पनि भनिन्छ । दीपावलीको दिन मानिसहरु हर्षोल्लासका साथ आतिशबाजी गरेर रमाउँछन् । दीपावलीको अवसरमा गरिने आतिशबाजी लाइ देवताहरूले दानवहरू विरुद्धको युद्धमा प्रयोग गरेको अग्नि हतियारको प्रतीक मानिन्छ।
घर उज्यालो राख्नुको कारण
लक्ष्मीको पूजा तिहारको एक महत्वपूर्ण भाग हो। पौराणिक कथा अनुसार देवता र दानवहरूले अमृत प्राप्त गर्न र मृत्युबाट जोगिन सबैलाई अमर बनाउन आफ्ना सधैंको शत्रुतालाई भुलेर क्षीरसागर (दूधसागर) मन्थन गर्न राजी भए। सागर बाट लक्ष्मी लगायत धेरै बहुमूल्य वस्तुहरू प्राप्त भयो। लक्ष्मीले सबैको सहमतिमा भगवान विष्णुसँग विवाह गरिन् । त्यसैले दीपावलीलाई लक्ष्मीको जन्म दिनको रूपमा मनाइन्छ। यस दिन व्यवसायी तथा सर्वसाधारणले धनकी देवी लक्ष्मीको पूजा गर्नुका साथै आफ्ना घरका धन, रुपैयाँ र गरगहनाको विशेष पूजा गर्ने गर्दछन् । किंवदन्ती अनुसार देवी लक्ष्मीले दीपावलीको रातमा संसारको परिक्रमा गर्छिन् र त्यसक्रममा उनी उज्यालो भएको घरमा प्रवेश गर्न रुचाउँछिन् । त्यसैले यो रातमा मानिसहरूले आफ्नो घरको मुख्य प्रवेश द्वारमा चम्किलो दियो राख्छन् र घरका सबै ढोका र झ्यालहरू दियोले झिलमिल पार्छन।
यम पञ्चक
यो पर्व कार्तिक त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयासम्म पाँच दिनसम्म मनाइन्छ । पुराणमा उल्लेख भएअनुसार मृत्युका देवता यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको घरमा अतिथिका रूपमा बसेकाले यी पाँच दिनमा यो पर्वलाई यमपञ्चक भनिन्छ। नेपालका अन्य ठाउँमा जस्तै दोलखा सहरमा पनि मानिसहरूले दीपावलीलाई पशु पर्वको रूपमा मनाउँछन्। कागको पूजाको दिन भनेर चिनिने पञ्चकको पहिलो दिन कार्तिक त्रयोदशीको दिन पर्छ । हरेक घरले कागलाई संदेश बाहक र टोलको सरसफाईकर्ताको रुपमा देख्ने ठाउँमा मिठा मिठो परिकार राखेर खुवाउंछन् ।
दोस्रो दिन कुकुर पूजाको दिन जसमा कुकुरलाई घाँटीमा टिका र फूलको माला लगाएर मिठो खाना खुवाएर पूजा गरिन्छ । कुकुरहरूलाई आफ्नो मालिक र मालिकको सम्पत्तिको रक्षा गर्न वफादार र सद्गुण प्राणी मानिन्छ। कुकुरलाई यमराजको दूत मानिने भएकाले आजको दिनलाई नरक चतुर्दशीका रुपमा पनि मनाउने गरिन्छ ।
तेस्रो दिन गाई पूजाको दिन हो जसमा गाईलाई लक्ष्मीको अवतारको रूपमा पूजा गरिन्छ। घाँटीमा टिका र माला लगाएर मिष्ठान्न भोजन खुवाएर पूजा गरिन्छ । औशिमा पर्ने यो दिन दीपावलीको वास्तविक दिन र दीपावलीको मुख्य दिन भएकाले यस दिनमा लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घरहरू उज्यालोले झिलमिल पारिएका हुन्छन्। कौशीमा मा बत्ती बाल्नुको अतिरिक्त लक्ष्मी देवीको प्रवेश सहज होस् भन्ने उद्देश्यले घरको बाटोमा दियो बालिएका हुन्छन् । लक्ष्मीलाई स्वागत गर्न व्यापारीहरुले आ–आफ्ना पसलमा बत्ती बालेर पूजा गर्छन् ।
दोलखामा बिहान सबेरै घरको मुख्य बाटोको भुइँमा घरको मुख्य प्रवेशद्वार देखि ढुकुटी कोठा सम्म रातो माटोले पोतेर चामलको पिठोले भुइँमा बाटो लेखिएको छ । घरका ढोकाहरू फूलको मालाले सजाइन्छन्। साँझ घरको मुख्य ढोका, पैसा राख्ने दराज, भकारी, र विभिन्न प्रकारका मिठाई, फलफूल र दक्षिणा चढाएर लक्ष्मी माताको पूजा गरिन्छ । कार्तिक महिना विशेषगरी धान काट्ने महिना भएकाले तिहारका अवसरमा ऐश्वर्य र सम्पन्नताकी देवी लक्ष्मीको पूजा–आराधना गर्ने चलन छ । परिवारको जेष्ठ सदस्यले पूजाआजा गरी अरुलाई टीका र प्रसाद दिन्छन् । परम्परा अनुसार लक्ष्मी पुजाको दिन पैसा उधारो दिनु हुदैन । लक्ष्मीपूजाको अवसरमा लक्ष्मीलाई चढाइने प्रसाद (फूल, रोटी र फलफूल) चार दिनपछि निकालेर परिवारका सदस्य र चेलिबेटी (विवाहित छोरी)लाई वितरण गरिन्छ।
मह: पूजा र भाइ पूजा
चौथो दिनलाई ‘गोरु पूजा’ को दिन भनेर चिनिन्छ जसमा गोरुको पूजा गरिन्छ र खाना खुवाइन्छ। द्वापरयुगमा गोबरधन नामको पहाड उचालेर भगवान् कृष्णले गोकुलवासीको रक्षा गरेको पौराणिक कथा अनुसार गोरुको पूजा गर्नुको कारण हो । त्यसैले यस पूजालाई गोबर्धन पूजा भनिन्छ । गोबर्धन पूजालाई नेवार समुदायले मह:पूजाका रुपमा मनाउने गर्दछन् । मह: पूजा शब्दको अर्थ आत्म-पूजा हो । त्यसैले त्यस दिन टीका, माला लगाएर र भोज खाएर मानिसले आ-आफ्नो पूजा गर्छन् । आत्मपूजामा आफुलाई शुद्ध पार्न र आफ्नो सुस्वास्थ्य र समृद्धिको लागि प्रार्थना गर्न गरिन्छ। यसका लागि मानिसको आसनको अगाडि चामलको पिठोले मण्डप कोरेर विभिन्न किसिमका सिँदूर र फूलले सजाएर, बिमिरा र ओखर राखेर लामो कपडाको बत्ती बालिन्छ । त्यस दिन नयाँ कुचोको पनि विधिवत पूजा गरिन्छ । कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाको दिन नेपाल संवतको प्रारम्भ हुने भएकाले नेवार समुदायले यस दिनलाई नयाँ बर्षको रुपमा पनि मनाउने गर्दछन् ।
आर. मानन्धरले (लक्ष्य: मह: पूजा को विश्वब्यापिकरण) लेखेका छन् कि दशौं शताब्दीमा काठमाडौंको विशालनगरमा भएको भीषण आगलागीमा धेरै मानिसहरूको मृत्यु भएको किंवदन्ती छ। त्यो आगोमा बाँचेकाहरूले आफूलाई भाग्यमानी ठाने र यही खुशीमा आफूलाई पूजा गर्न थाले। उनका अनुसार आसनको अगाडि बनेको मण्डललाई आफ्नो शरीर र ब्रह्माण्डको पनि प्रतीक मानिन्छ र पूजा गरिन्छ । कोखाको टुप्पोमा राखिएको पाँच रङ्गको लुगा वा काँचो धागोले बनेको मालालाई पञ्च तत्वको प्रतीक मानिन्छ। कोखा मानिसको उचाइ बराबर बनाइन्छ। त्यसैगरी, कपडाबाट बनेको खेलुइटा भनिने लामो बत्तीले महा: पूजामा मानिसको अनुहारलाई जनाउँछ। ‘खेलु’ को अर्थ अनुहारको रूप र ‘इटा’ को अर्थ बत्ती हो। यी बत्तीको जोडीलाई दुवैतिरबाट बत्ती बालेर मण्डलको बीचमा चारै दिशामा देखाइन्छ। मण्डल आफ्नो ज्योतिबाट उज्यालो हुन्छ जसले व्यक्तिको जीवन यो ज्योति जस्तै उज्यालो होस् भनी व्यक्त गर्दछ।
यमपञ्चकको पाँचौँ दिन अर्थात् ‘भाई पूजा’को दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको सुस्वास्थ्य, दिर्घायु र समृद्धिको कामना गर्दै भाइ पूजा गर्ने गर्दछन् । दाजुभाइको निधारमा टीका लगाएर विशेष मखमली फूलको माला घाँटीमा घुमाएर सगुन, रोटी, मिठाई र भोज चढाउने गर्छन् । बदलामा दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई आर्थिक अवस्थाअनुसार पैसा, लुगा र अन्य उपहार दिने गर्छन् ।
मह: पूजामा जस्तै भाइ पूजामा पनि आसनको अगाडि पूजाको लागि मण्डप बनाइन्छ र फलफूल र फूलका टुक्राहरूले सजाइन्छ। मण्डपमा तेल, अबिर, धानको लावा, फूल र अक्षेता, ओखर, विमिरा, अजम्बरी फूलले सजाइन्छ, तेलमा भिजाइएको कपडाले बनेको बत्ती बालिन्छन् । त्यसपछि दाजुभाइलाई टीका र फूलले पूजा गर्ने, माला चढाउने र पाथीले टाउकोमा धानको लावा खन्याएर लेखी जाकी भनिने चामलले पूजा गर्ने गरिन्छ । अन्तमा दाजुभाइहरूलाई सगुन दिन्छन् जसमा भुटेको अण्डा, मासुको टुक्रा, माछा र दही रक्सी हुन्छ। त्यसपछि दाजुभाइलाई मासु, रोटी, विशेष गरी सेल रोटी र मिठाईसहित स्वादिष्ट नेवारी खाना खुवाइन्छ। दाजुभाइलाई विभिन्न प्रकारका फलफूल र ड्राई फ्रुटको प्याकेट पनि दिन्छन् । त्यस अवसरमा नयाँ कुचोको पनि पूजा गरिन्छ । काठमाडौं उपत्यकामा जस्तै दोलखा सहरमा नेवार समुदायले देउसी र भैलो खेल्ने चलन छैन । भनिन्छ यो चलन काठमाडौं बाहिरका गाउँहरूबाट काठमाडौं उपत्यकामा प्रवेश गरेको हो।
समृद्धिको लागि जुवा
दीपावलीमा देख्न सकिने सबैभन्दा अचम्मको चलन यस दिन जुवा खेल्ने चलन हो। पौराणिक कथा अनुसार जुवा खेल्नुको कारण शिव र पार्वतीसँग जोडिएको छ। जब भगवान शिवले पार्वतीसँग जुवा खेलेपछि सबै हारेका थिए, उनी धेरै दुखी भए। उनले गंगाको किनारमा बस्नको लागि आफ्नो घर छोडे। यो सुनेर उनका छोरा कार्तिकेयले पासा फाल्ने तरिका सिके । निपुण भएपछि उनले आफ्नी आमा पार्वतीसँग जुवा खेले जसमा उनले सबै गुमाए। जब गणेशले यो थाहा पाए, उनले पासा फाल्न पनि सिके र आफ्नो भाइ कार्तिकेयलाई पराजित गरे। त्यसपछि शिवले गणेशलाई पार्वतीलाई सम्झौता गर्न बोलाउन आदेश दिए।
जब नारदले यो कुरा सुने, उनले विष्णुलाई जानकारी दिए कि गणेशले पार्वतीलाई उहाँ र शिव बीचको असमझदारी हटाउन बोलाउन जाँदै हुनुहुन्छ। विष्णुले पासाको रूप धारण गरे जसबाट शिव, नारद र पार्वती जुवा खेल्न थाले। प्रत्येक पटक पासा पार्वतीको विरुद्धमा पर्यो जसका कारण उनले सबै गुमाए। जब पार्वतीले पछि थाहा पाइन् कि उनीहरूबीचको जुवा विष्णुले बनाएको ठट्टा मात्र हो, उनले दीपावलीको दिन जो व्यक्ति जुवा खेल्छ, उनि वर्षभरि समृद्ध हुनेछन् भनी घोषणा गरिन्। त्यस दिनदेखि दीपावलीको दिन मानिसहरू जुवा खेल्न थालेका हुन्।
नेपालमा दीपावलीको दिन जुवा खेल्ने चलनका बारेमा नेवारी संस्कृतिका जानकार तेजेश्वरबाबु ग्वङ्ग बताउँछन् “विसं २००७ अघि राणा शासनका बेला सार्वजनिक घोषणा गरेर तिहारमा जुवा खेल्ने अनुमति दिइएको थियो । घोषणा बिना जुवा खेलेमा जरिवानाको भागि हुन्थ्यो। राणा शासनको अन्त्य पछि यो व्यवस्था बिस्तारै लोप भयो र पछि कानून द्वारा जुवा पूर्ण रूपमा प्रतिबन्धित भयो। ® ®
